تبلیغات بازدانگان واقعی
چهارشنبه 4 دی 1387
در سال 1868 بازدانگان به عنوان گروه مستقلی از گیاهان دانه دار بنام ژیمنوسپرم (Gymnosperms) شناخته شدند. این نام از دو کلمه یونانی و ژیمنوس به معنی برهنه و اسپرم یعنی دانه تشکیل شده است بازدانگان از آغاز پیدایش همیشه گیاهانی چوبی بوده و هستند. شاخه های فراوان آنها معمولاً از یک تنه اصلی جدا می شود. برگها غالباً متناوب و بندرت حالت متقابل روی ساقه دارند. اشکال برگهای بازدانگان غالباً سوزنی یا فلس مانند و یا ممکن است بر حسب سن ساقه های فرعی دارای دو شکل متفاوت باشند. شکل برگ در بازدانگان ابتدائی یا مقدماتی نظیر ژنکیو (Ginkyo) همانند برگهای پهن نهاندانگان ولی دارای رگبرگهای موازی و مستقل و بدون انشعاب است.
از آنجا که در بیشتر بازدانگان اشکال برگها سوزنی است به این گروه گیاهی سوزنی برگان نیز می گویند. از اختصاصات بارز بازدانگان وجود مجاری ترشح کننده صمغ (رزین) در اندامهای غالب آنها است و روی این خاصیت بازدانگان را گیاهان صمغ دار (Resineux) هم گفته اند.
بازدانگان کنونی که در دو نیمکره جنوبی و شمالی کره زمین پراکنده اند بیش از پانصد گونه ندارند ولی در آغاز پیدایش از پرمین پائینی تا کرتاسه مراحل تکامل و تنوع خود را پشت سر گذاشته از کرتاسه به بعد به گونه های امروزی محدود شده اند.
اندامهای زایشی بازدانگان همیشه تک جنسی و ساده است و روی یک یا دو پایه جداگانه قرار دارد. هر گل نر از کیسه های گرده و گل ماده از تخمکهای برهنه تشکیل می شوند. تخمک ها در رو و کیسه های گرده در پشت برگچه ای کوچک قرار دارند. گلهای ماده معمولاً از دو برگچه که همان برچه ها هستند تشکیل شده ، روی یک فلس قرار دارند.
ازآنجا که این برچه ها بازو هیچ گاه محفظه یی مسدود و پوشاننده تخمک بنام تخمدان تشکیل نمی دهند. از این رو به این گروه گیاهی باز دانه گفته می شود. پو لکها یا فلسهای حامل کیسه های گرده و همچنین برچه های حامل تخمک بازدانگان به طور جداگانه روی محورهای مشترک قرار داشته و مجموعه ای مخروطی شکل از گلهای نر و ماده را بوجود می آورند. وجود این اندامهای زایشی مخروطی شکل در بازدانگان سبب نام مخروطبیان (کونیفر) برای آنها شده است.
بازدانگان امروزی خود سه گروه بزرگ را تشکیل می دهند. پروفانرو گامها اولین گروه آنها، نخستین تخمک داران واقعی بوده، در ساختار دانه، تشکیل آن و وضع تولید مثل با بازدانگان دیگر متفاوت هستند مخروطیان که بازدانگان واقعی هستند و بیشترین گونه های بازدانگان را تشکیل می دهند. گروه سوم گروه حدواسط بازدانگان و نهاندانگان (کلامیدوسپرم) هستند که برچه بازدارند و تخمک آنها و حتی دانه در پوششی از قطعات گل که به صورت کیسه به هم می چسبند محصور می شود. از آنجا که این پوشش در رأس باز است به این گروه نیمه باز دانه یا تخمک کیسه ایها می گویند.این گروه شامل:
راسته پینال که دارای یک تیره به نام کاج است که این کاج دارای جنسهای مختلفی است.
راسته کوپرسال که سرو از مهمترین گیاهان این راسته بشمار میرود.
راسته تاکسال که شامل تیره سرخدار است.
سرخدار:
درخت سرخدار با نام علمی .Taxus baccata L. یكی از سوزنی برگان متعلق به خانواده Taxaceae است. سرخدار درختی است سایه پسند كه به صورت مخلوط با سایر گونههای جنگلی، در اشكوب زیرین جنگلهای مرطوب نواحی مدیترانهای و برخی نقاط آسیا مثل شمال ایران یافت میشود. ارزش دارویی گونه T. baccata به واسطه وجود ماده Paclitaxel با نام تجاری تاكسول ((Taxol در برگهای سوزنی آن میباشد. تاكسول با تشكیل دوك تقسیم غیرطبیعی، موجب توقف رونویسی DNA در مرحله G2/M تقسیم میتوز شده و بدین ترتیب موجب مرگ سلولهای در حال تكثیر میشود. تاكسول در سال 1977 برای درمان سرطان رحم و سرطان پستان توسط FDA مورد تایید قرار گرفت. با وجود ابداع روشهای جدید تهیه Taxol نظیر كشت سلول، هنوز استخراج از منبع گیاهی اهمیت و جایگاه خود را در تامین این داروی ارزشمند حفظ كرده است.
طرح تولید نیمه انبوه مهمترین داروی ضد سرطان (تاكسول) از گیاه سرخدار توسط پژوهشكده بیوتكنولوژی كشاورزی اجرایی شد.
در بین تمامی داروهای ضد سرطان در دنیا، تاكسول مهمترین داروی ضد سرطان برای سرطانهای رحم، تخمدان و سینه در زنان و پروستات در مردان و ریه و سلولهای سنگفرشی سر و صورت برای همگان محسوب میشود.
با توجه به اینكه منبع اصلی تاكسول از درخت سرخدار است و اكنون در كشور در برخی از استانها از جمله گرگان و آذربایجان شرقی بیش از ۴۰۰ هكتار منطقه حفاظت شده این گیاه وجود دارد لذا پژوهشكده بیوتكنولوژی كشاورزی به منظور جلوگیری از واردات این دارو كه تحت لیسانس آمریكا است و ارز بسیاری بابت واردات آن از كشور خارج میشود مبادرت به اجرای این طرح كرده است.
دستیابی به پروتكل آزمایشگاهی بهینهسازی استخراج و خالصسازی تاكسول از برگ درخت سرخدار از جمله فعالیتهایی است كه تاكنون انجام شده و كشت سوسپانسیون سرخدار به منظور تولید سلولهای حاوی تاكسول، جداسازی قارچهای اندوفایت از سرخدار به منظور بررسی انتخاب سویه با قابلیت تولید تاكسول در محیط كشت و خاموش سازی ژنهای جانبی در مسیر متابولیتی تولید تاكسول از جمله فعالیتهای در حال اجراست.
پیشبینی میشود پروتكل تولید نمیه انبوه داروی ضد سرطان تاكسول در سال ۸۸ به بخش خصوصی معرفی شود.
کاج:
مشخصات تیره کاج
این تیره که متعلق به راسته پینال است شامل 9 جنس و 300 گونه گیاهی است و در نیمکره شمالی و نواحی سرد و معتدل و یا در مناطق گرمسیری به سر میبرند. از اختصاصات آنها داشتن دو نوع شاخه بلند و کوتاه است. شاخههای بلند دارای فلسهای برگ مانند و شاخههای کوتاه حامل یک یا 5 برگ سوزنی شکل است که مشترکا در داخل یک غلاف قرار دارند. این برگها به حالت مارپیچی در روی ساقه واقع میشوند.
کاجها گیاهانی هستند یک پایه با گلهای یک جنسه که دستگاه زایشی نر آنها به شکل مخروطهایی واقع در محور ساقه و یا ندرتا راس ساقه دیده میشوند و مخروط ماده را برگههای زیادی میپوشانند. از کنار هر برگه پایه کوتاهی که حامل فلس برچهای است ظاهر میشود که این فلس حامل دو تخمک است.
ساختمان دانه گرده
دانههای گرده در کاجها که به تعداد فراوان تولید میشوند از نوع دانههای گرده بالدار هستند و شامل یک جسم مرکزی هستند که در درون آن دو هسته قرار گرفته است. هسته درشتتر رویشی و هسته کوچکتر زایشی است. هسته رویشی لوله گرده را ایجاد میکند و هسته زایشی دو گامت را تولید میکند که یکی از آنها با هسته اووسفر ترکیب میشود و یاخته تخم را بوجود میآورد و گامت دوم جذب میشود.
در اطراف جسم مرکزی دانه گرده دو بال دیده میشود. این بالها که محفظههای توخالی هستند از جداشدن دو لایه تشکیل دهنده پوسته دانه گرده یعنی اگزین و انترین تشکیل میشوند. در سطح این بالها نقش و نگارهایی دیده میشود که معیار شناسایی جنسهای مختلف کاج به شمار میرود.
ساختمان تخمک و میوه کاج
تخمک در کاجها از نوع راست است و پروتال حجیم آن شامل چند آرکگون است. دانهها دارای رویانهای متعدد هستند و میوه در مفهوم بیولوژیکی وجود ندارد و مخروط ماده تغییر شکل یافته گیاه به عنوان میوه کاج است.
جنسهای تیره کاج
جنس پینوس یا کاج
به صورت درختانی نسبتا بلند با دو نوع شاخه کوتاه و دراز هستند. شاخههای دراز از فلس پوشیده شدهاند و شاخه کوتاه در انتها دارای دستهای از برگهای 2 ، 3 یا 5 عددی و در غلافی مشترک هستند. مخروط ماده در کاجها پس از 2 یا 3 سال میرسد.
جنس لاریکس
برگها غیر پایا و در پاییز خزان شونده و دارای آرایش دستهای و در شاخههای کوتاه و یا بطور منفرد در روی شاخههای بلند ظاهر میشوند. مخروط ماده کوچک و تخم مرغی و در پایان سال اول میرسد.
جنس سدروس
برگها به صورت دستهای مجتمع ، پایا ، فلسهای مخروط نازک ، فشرده و یا رسیدن مخروط از آن جدا شده و میافتند. گونههای معروف سدروس عبارتند از: سدروس لیبانیکا ، سدروس دئودرا و سدروس آتلانتیکا.
جنس آبیس یا نراد
برگها در این جنس روی ساقه دارای آرایش مارپیچی ، مخروطها ایستاده و دارای فلسهای غیر پایا وزود افت هستند. گونههای معروف این جنس یکی آبیس پکتیناتوس یا نراد معمولی است و دیگری آبیس بالساما است که در کانادا میروید و از آن صمغ معروف بم دو کانادا را میگیرند.
جنس پیسهآ
برگها در این جنس مشابه نراد است ولی کوتاهتر از آن و در تمامی سطح ساقه پراکنده هستند. مخروط در این گیاهان به طرف پایین آویخته و شامل فلسهای پایا است. تمام گونههای این جنس دارای اوله اورزین هستند و از آنها تربانتین استخراج میکنند.
تیره سرو Cupressaceae
گیاهانی هستند به صورت درخت یا درختچه که شامل 18 جنس و 130 گونه هستند. پیدایش آنها به دوره تریاس نسبت داده میشود و قدیمیترین گیاهان رده مخروطیان هستند. دارای برگهای سوزنی شکل و یا فلسی شکل هستند که دو به دو به حالت متقابل باهم قرار گرفتهاند. از نقطه نظر ساختمان دستگاه زایشی گیاهانی هستند یک یا دو پایه ک دستگاه زایشی نر آنها به صورت مخروطهای کوچک که غالبا به حالت راسی یا محوری قرار دارند دیده میشوند. گاهی ممکن است دستگاه زایشی نر به حالت مجموعهای که از برگهای فلسی شکل پوشیده شده دیده شود.
پرچمها برگی شکل هستند که در زیر هر کدام از آنها 2 تا 7 بساک دیده میشود. دانه گرده فاقد کیسه هوایی است. دستگاه ماده این گیاهان به شکل مخروطهای کوچکی هستند ک در راس شاخهها هستند. با وجود اینکه از نقطه نظر ساختمانی مشابه کاج هستند ولی در جنسهای مختلف تیپهای مختلفی نشان میدهند بطوری که در بعضی از آنها به صورت یک مخروط کروی یا بیضوی شکل و در بعضی دیگر به صورت یک میوه سته درمیآیند.
جنسهای تیره سرو
جنس کوپرسوس
درختانی هستند با تاج مخروطی یا هرمی ، دارای مخروط ماده با 6 تا 14 فلس یا پولک سخت و در وسط سطح پشتی آنها دارای یک برجستگی نوک مانند هستند و لبههایی دارند که پس از گرده افشانی بر اثر نمو آبدار شده بهم چسبیده و با رسیدن دانه بر اثر خشکی شدید از هم فاصله میگیرند. در ایران تنها گونه این جنس یعنی کوپرسوس سمپرویرنس با دو یا سه واریته وجود دارد. یکی از واریتهها سرو معمولی یا زربین است که درختانی بسیار بلند و دارای شاخههای نسبتا افقی هستند و در نواحی شمالی ایران یافت میشوند. واریته دیگر این تیره سروناز نام دارد.
جنس ژونی پروس یا سرو کوهی
درخت یا درختچه یا بوتههایی چوبی ، دوپایه و بندرت تک پایه هستند. برگها در گیاه جوان همیشه سوزنی و در ساقههای مسن سوزنی و سه پهلو و در برخی متقابل و پولک مانند است. گلها تک جنس وغالبا دوپایه و در قاعده شامل برگههای فلس مانند ، مخروط یا سنبله نر کروی و حامل 2 تا 8 پرچم هستند. مخروط ماده دارای فلسهایی است که لبههای آن بهم چسبیده و فقط فلسهای بالایی آن بارور و هر کدام حامل یک یا دو تخمک ایستاده هستند. در ایران سرو کوهی هفت گونه در ارتفاعات بالای کوهستان و به صورت پایههای پراکنده دارد.
جنس تویا یا سرو خمرهای
درخت یا درختچههایی با تاج مخروطی و دارای شاخههای برگدار بسیار مسطح و غالبا به حالت افق هستند. برگها پایا ، فلسی یا پولکی شکل و بطور متقابل روی چهار ردیف قرار میگیرند. گلها تک جنس ، تک پایه ، انتهایی ، منفرد و روی شاخههای مختلف ظاهر میشوند. مخروط نر تقریبا کروی ، کوچک و هر پرچم حامل 2 تا 4 و غالبا 3 بساک است. مخروط ماده تخم مرغی شکل یا پهن دراز و ایستاده و شامل 6 تا 8 فلس متقابل و زوجی روی ردیفهای متعدد هستند.
این فلسها در انتها تقریبا نوکدار و بارورها بطور معمول دارای حاشیهای بسیار نازک هستند. از این جنس در ایران فقط یک گونه بومی به نام سرو خمرهای که همان تویا اوریانتالیس است وجود دارد که در بیشتر نقاط ایران به عنوان زینتی کاشته میشود. اینها درخت یا درختچههایی هستند ک نسبت به شرایط نامساعد بخصوص خشکی و سرما مقاومت دارند.
